Drama is vaak een verzamelnaam voor alle televisieproducties die gebaseerd zijn op fictie. In die betekenis omvat drama dus ook komedieseries. Over succesvolle komedieseries waarmee de VARA naam maakt, zoals de Familie Doorsnee, Pension Hommeles, Zeg ‘ns AAA... en Kinderen geen bezwaar, lees je meer op de themapagina Humor. De dramaseries van de VARA, zeker in de beginjaren sterk socialistisch gekleurd en altijd met een sterke maatschappelijke betrokkenheid, verdienen hier een afzonderlijke vermelding.
De eerste keer dat een dramaproductie van de VARA voor ophef zorgt, is op 7 januari 1928, nog geen drie jaar na de oprichting van de omroep. De VARA had besloten een radio-experiment te houden in de vorm van een ‘luisterdrama'. De omroep geeft activist Cees de Dood opdracht om een arbeidersdrama voor de radio te schrijven. Het Ontslag wordt een scherp sociaal-realistisch drama over een wanhopige ontslagen fabrieksarbeider die uiteindelijk op de vlucht voor de politie de dood vindt. In de jaren die volgen, is Willem van Cappellen (1889-1976) de grote inspirator van populaire hoorspelen. Uit zijn hoorspel De familie Mulder ontstaat in 1930 De avonturen van Ome Keesje. Van Cappellen kruipt zelf in de huid van Ome Keesje om er pas in 1950 definitief uit te komen.
Enkele jaren na het einde van De avonturen van Oom Keesje breekt het succesvolle tijdperk van Annie M.G. Schmidt aan. Tussen 1952 tot 1958 boekt de schrijfster haar eerste succes met de komische hoorspelreeks over de familie Doorsnee, In Holland staat een huis. Daarna stort ze zich op de televisieseries Pension Hommeles en Ja Zuster, Nee Zuster, die allebei zeer succesvol zijn.
Het vrolijke drama van Schmidt in de jaren vijftig, betekent niet dat er geen stevig socialistisch geluid meer te horen is. In mei 1952, amper een jaar na de introductie van televisie in Nederland, brengt regisseur Willy van Hemert het televisiestuk Slaaf geboornen ontwaakt een pleidooi voor de eenheid binnen de rode familie. En in 1958 zendt de VARA Diamantstad uit, een televisiespel van de latere omroepideoloog Milo Anstadt, over sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen aan het begin van de twintigste eeuw. Tussen 1964 en 1969 maakt de VARA de detectiveserie Maigret, geregisseerd door Eimert Kruidhof. De titelrol wordt gespeeld door Kees Brusse en later door Jan Teulings.
Het grote keerpunt voor het VARA-drama komt echter in 1970, als Herman Fortuin, een in de oorlog geëmigreerde Nederlander die carrière gemaakt heeft bij de BBC, aantreedt als hoofd Drama bij de VARA. Fortuin wil dat de omroep zich concentreert op oorspronkelijk, hedendaags drama. Daarnaast wil hij jonge auteurs een kans geven voor de televisie te schrijven, om zo een vijver van talentvolle televisieschrijvers te creëren en het vak te professionaliseren. Het eerste product van Fortuins filosofie is Waaldrecht (1972), Daarin staan twee seizoenen lang de maatschappelijke vraagstukken centraal waar de bewoners van de fictieve stad Waaldrecht dagelijks mee te maken hebben. Ondanks goede kijkcijfers, legt de serie het af tegen de op bestaande literatuur gebaseerde series van andere omroepen.
In 1974 volgt een heus kijkcijfercanon, dat juist niet in de filosofie van Fortuin is gemaakt. Merijntje Gijzens Jeugd is Kees van Iersels bewerking van de romancyclus van A.M. de Jong die speelt in het Brabant van 1900. De elfdelige serie wordt een doorslaand succes, in tegenstelling tot Fortuins Het Wilhelmina, een twaalfdelige serie over een buurthuis, die eveneens in 1974 wordt uitgezonden. Maar Het Wilhelmina is een tussentijds project en de filosofie van Fortuyn begint vruchten af te werpen. De opvolger van Waaldrecht, Klaverweide (1974-1978), wordt wel goed ontvangen. De serie, bedacht door Kees Holierhoek en geregisseerd door onder andere Nick van den Boezem en Eimert Kruidhof, draait om de projectontwikkelaar van een nieuwbouwwijk en de lotgevallen van de bewoners. De serie toont net als Waaldrecht menselijk en sociaal drama en niet meer het sterk ‘linkse' drama dat tot de jaren zestig domineerde. De dramaproducties van de VARA vormen daarmee een spiegel van de ideologische ontwikkeling van de omroep zelf. Desalniettemin staan in Fortuins laatste serie voor zijn plotselinge dood in 1976, de arbeider en diens strijd centraal. Tussen Wal en Schip (1976/1977) brengt de strijd van binnenvaartschippers voor meer rechten in beeld.
Na het tijdperk Fortuin volgen series als Dubbelleven, De Lemmings en Transport. In 1980 wint Opname, een televisiefilm over de schrijnende wijze waarop ziekenhuispersoneel met patiënten communiceert, als eerste Nederlandse televisieproductie de Prix d' Italia, de hoogste Europese prijs voor televisiedrama. Opname is een samenwerking van de VARA met het werktheater.
Het is in deze periode niet de enige samenwerking die de VARA aangaat. Series als Tussen Wal en Schip en Transport worden als coproductie met de Vlaamse BRT gemaakt, om de hoge kosten te kunnen verdelen. De series zijn dan ook gemaakt door Nederlandse en Vlaamse schrijvers en regisseurs en in de hoofdrollen zijn zowel Nederlanders als Vlamingen te zien.
De VARA heeft in de jaren tachtig inmiddels een naam opgebouwd met succesvolle en kwalitatief hoogstaande dramaseries. Halverwege de jaren tachtig zendt de VARA de 11-delige reeks Het bloed kruipt uit, naar de verhalen van Henry Slesar. In 1997 komt de omroep met de multiculturele dramaserie Nieuwe Buren over twee families in de Flevopolder. De serie loopt twee seizoenen. In de eerste serie staan journalist Niels Drijver, zijn nieuwe Antilliaanse vrouw en hun beider kinderen centraal. De tweede serie belicht de werkloze Hein Makkinga en zijn zoon Bart. Het zijn niet de maatschappelijke problemen, maar de persoonlijke lotgevallen die volgens schrijver Hans Melissen centraal staan.
In de jaren negentig en het begin van de eenentwintigste eeuw, onderscheidt de VARA zich met een aantal politieseries, op ware feiten gebaseerde drama's en politieke thrillers. In 1995 is er de vierdelige serie ‘single plays', oftewel losstaande televisiefilms met een thematische kapstok, Eindeloos leven, over sterven en afscheid. De derde aflevering, Eva, wint de Canadese Rocky Award. En acteur Ton Kuyl wint in Monte Carlo op het internationale televisiefestival de prijs voor Beste Mannelijke Hoofdrol.
Tussen 1991 en 1998 is Rijk de Gooyer te zien als mopperkont Fred Schuit in de dramatische comedy In voor- en tegenspoed. De serie wint een Gouden beeld in 1996 in de categorie Licht drama en een jaar later in de categorie Comedy. In 1997 wint De Gooyer bovendien een Gouden Beeld voor zijn vertolking van zwartkijker Schuit.
Van 1990 tot 1998 is 12 steden, 13 ongelukken te zien. Een dramaserie met een voorlichtende functie, waarin wekelijks een werkelijk gebeurd verkeersongeval wordt gereconstrueerd. In 1996 kijken gemiddeld één miljoen mensen naar de serie, die met een 7,3 hoog gewaardeerd wordt. Tussen 1992 en 1995 zendt de VARA de politieserie Bureau Kruislaan uit. De serie wordt genomineerd voor de Televizierring. Ìn 1996 krijgt de serie een vervolg met Unit 13, waarin de hoofdrolspelers Peter Tuinman en Frederik de Groot terugkeren. Unit 13 is geïnspireerd op de IRT-affaire.
Een dergelijke ‘dramatische interpretatie' van waargebeurde feiten, zien we in recenter jaren regelmatig terug bij de VARA, zoals in de serie De Enclave (2002), waarin de val van Srebrenica centraal staat, Offers (2005) waarin dreigend terrorisme het actuele thema vormt en in Den Uyl en de Affaire Lockheed (2010). De Enclave wint onder andere twee Gouden Beelden, voor de serie en voor hoofdrolspeler Frank Lammers en prijzen op filmfestivals in Genève en San Fransisco. Daarnaast zijn er enkele eervolle vermeldingen en een Emmy-nominatie. Voor haar rol in Offers wint actrice Maryam Hassouni een International Emmy Award in New York. Den Uyl en de Affaire Lockheed wint begin 2012 twee Beeld en Geluid Awards, voor hoofdrolspelers Joop Keesmaat (Den Uyl) en Catherine ten Bruggencate (Juliana).
Voor een breed aanbod van vaak goed geschreven dramaseries is sinds 1996 Robert Kievit verantwoordelijk. Kievit richt zich, eerst als eindredacteur Drama en later als hoofd Drama op eigentijdse thema's, scenario's van hoge kwaliteit en een breed en gevarieerd aanbod aan dramaseries. Dat betekent dat spanning niet synoniem is aan een politieserie, maar ook psychologische thrillers omvat, waarin de personages centraal staan. De series Vuurzee en Overspel zijn hier voorbeelden van. In de eerste serie van Vuurzee staat de vraag ‘Wat is er met de verdwenen Yasmin gebeurd?' centraal. In de tweede reeks is de verdwijning opgelost en volgen we andere lotsontwikkelingen van de hoofdpersonen. De serie valt niet alleen in de smaak bij volwassen kijkers, maar is ook geliefd bij jongeren. Vuurzee wint onder meer Beeld en Geluid Award 2011 in de categorie Fictie en krijgt de Zilveren Krulstaart voor het beste scenario. Dezelfde makers, Frank Ketelaar en Robert Kievit, ontwikkelen ook de nieuwe 12-delige psychologische thrillerserie Overspel. De serie wordt in 2011 uitgezonden en wordt goed ontvangen. Zowel De Volkskrant als Het Parool roepen de serie uit tot beste televisieserie van het jaar. De serie krijgt in 2012 een vervolg.
Kievit creëert ook ruimte voor origineel auteursdrama, zoals A'dam-E.V.A. (2011). De serie draait om singles Adam en Eva die elkaar, verschillend als ze zijn, toch weten te vinden. De feitelijke hoofdrol in de serie is echter voor Amsterdam. De omroep speelt hier op in door onder andere op de website van de serie een stadsplattegrond te plaatsen, waarop precies te zien is wáár in de hoofdstad bepaalde scènes zijn opgenomen. Eind 2012 beginnen de opnamen van het tweede seizoen. De serie wint in 2011 de prijs voor Beste internationale dramaproductie op het tv-festival in La Rochelle en begin 2012 een Beeld en Geluid Award 2011 in de categorie Fictie.
Ook spannende thrillerseries blijven na het verdwijnen van Unit 13 in 1999 verschijnen. Onder meer Ernstige Delicten, dat van 2002 tot 2004 wordt uitgezonden en Deadline (2008-2010). Ernstige Delicten draait om een rechercheteam dat zich richt op zwaardere misdrijven en in het actuele Deadline volgen we een anti-terreurteam.
Werd er in de jaren zeventig en tachtig bijstand gezocht bij de Vlaamse buren van de VRT, tegenwoordig zoekt de VARA de samenwerking wat dichter bij huis. Recentelijk produceerden de VARA, VPRO en NPS in gezamenlijk kwaliteitsdrama, zoals Waltz (2006) en Stellenbosch (2007) en. In Waltz gaat de zieke circusdirecteur Waltz (Aart Staartjes) op zoek naar een opvolger. Hij heeft weliswaar drie zonen, maar die lijken geen van allen geschikt. Stellenbosch vertelt het verhaal van de Nederlandse familie Keppel in het Zuid-Afrika van na de apartheid. Ook maakt de VARA samen met de NTR de serie Annie M.G,, waarin met drama, zang en dans het kleurrijke levensverhaal van Annie M.G. Schmidt verteld wordt. De serie wint onder meer de LIRA-prijs.
Met de jaarlijkse reeks televisiefilms One Night Stand stimuleren VARA, NTR en VPRO de ontwikkeling van schrijf- en regietalent door hen een podium te bieden.
Samenwerking is er niet alleen met omroepen. De VARA treedt ook op als coproducent van speel- en televisiefilms, waarvan sommigen weer een vervolg krijgen als televisieserie. Voorbeelden zijn de series All Stars en Shouf Shouf, die respectievelijk een Emmy Award (2000) en de Spaanse Pemios Ondas (2006) winnen. Andere films die mede door de VARA geproduceerd zijn, omvatten Lek, Alles is Liefde en Ober.
Momentopname uit Maigret en de inbrekersvrouw uit 1964
Populaire historische dramaserie uit 1974. Kees van Iersel bewerkte de romancyclus van schrijver A.M. de Jong tot een reeks die alle kijk- en waarderingscijfers van die tijd brak. Met onder andere Jan Ligthart als Merijntje en Leo Beyers als De Kruik
Fragment uit aflevering 6 van Merijntje Gijzens Jeugd. We zien Merijntje (Jan Ligthart) in gesprek met Flierefluiter (Piet Römer). Merijntje denkt dat dieren niet naar de hemel gaan omdat ze geen ziel hebben.
Het slot van de populaire dramaserie Merijntje Gijzens Jeugd uit 1974. Merijntje, gespeeld door Jan Ligthart, heeft het moeilijk op school en thuis hebben zijn ouders het niet breed. De oplossing komt als de twaalfjarige Merijntje aan het werk mag in de fabriek. Kees van Iersel regisseerde de serie, naar de boekenreeks van A.M. de Jong.
Klaverweide is een dramaserie die tussen 1975 en 1977 werd uitgezonden. Klaverweide is een vervolg op de dramaserie Waaldrecht, maar staat daar inhoudelijk los van. Anders dan Waaldrecht kent Klaverweide een rode draad, Schakel is de wethouder en aannemer Gerard Kuipers die probeert een nieuwbouwijk te bouwen. De serie is bedacht en deels geschreven door Kees Holierhoek. De Vlaamse Leo Beyers speelt wethouder Kuipers. Zijn zoon Gerrit is een rol van Theo Pont. Marjon Brandsma speelt dochter Thea. Het fragment is afkomstig uit aflevering 9 van seizoen 1, 'Dochters'.
Fragment uit aflevering 5 van seizoen 1. Gea (Josée Ruiter) is bang dat zij de twee mensen van wie zij het meest houdt in de toekomst zal verliezen: Marion (Rita van Dijk), een stom weesmeisje uit het tehuis waar zij werkt, en kapelaan Eddie (Arthur Boni) met wie zij een verhouding heeft. Als de pastoor (Johnny Kraaijkamp) achter deze verhouding komt, stelt hij Eddie voor een keuze.
Transport is een negendelige dramaserie uit 1983 over het wel en wee van twee Nederlandse en twee Vlaamse vrachtwagenchauffeurs. De serie volgt de persoonlijke belevenissen van de vier chauffeurs in hun werk en privéleven. De serie is geproduceerd in samenwerking met de Belgische publieke omroep BRT. In dit fragment uit aflevering drie ('De Italiaanse les') ontdekken chauffeur Henk (Thom Hoffman) en zijn vriendin Marion (Sylvia Millecam) na een romantisch avondje in Italië dat de truck van Henk verdwenen is.
Eindeloos Leven is een vierdelige dramaserie over oudere mensen. In de losstaande televisiespelen staan onder andere de opstand in een verzorgingstehuis, zelfdoding bij een ernstige ziekte en de moeizame relatie met een opstandige puberzoon. In deze eerste aflevering getiteld 'Buiten het seizoen' volgen we de ongeneeslijk zieke Marianne Bekkers (Edda Barends) en haar partner Lucas (Ton Kuyl) tijdens een vakantie op een Waddeneiland. Marianne is ongeneeslijk ziek en als Lucas ontdekt dat ze haar medicijnen opspaart om een einde aan haar leven te kunnen maken, besluiten ze nog even van het leven te genieten en er dan samen uit te stappen. Het stel ontmoet de zwangere en wanhopige Petra (Wilke Durand), die zich optrekt aan het schijnbaar levenslustige stel.
De voetballers spelen een vriendschappelijke wedstrijd tegen de Duitsers. Het blijken spelers met het syndroom van Down. De Swift Boys besluiten hun tegenstanders een paar puntjes cadeau te geven. Dat verloopt niet geheel volgens plan. De aflevering 'Alle menschen werden Brüder' won een Emmy Award.
