Thema

Natuur en milieu

  • De informatieve functie vervulde de VARA-radio in de eerste jaren voornamelijk door het uitzenden van lezingen, toespraken en causerieën. Die hadden veelal politieke en sociaal-economische onderwerpen, maar vanaf het vroege begin hield presentator Henk van Laar ook al natuur-historische lezingen. Van Laar praatte over uiteenlopende onderwerpen als dierentuinen, de iepenziekte en strandwandelingen, maar vertelde ook over ‘De rechtopgaande aapmens en zijn problemen', ‘Despotisme in de dierenwereld', en ‘In mei leggen alle vogeltjes een ei.' De omroep zond daarnaast al in de jaren dertig op zondagochtend het Tuinbouwhalfuurtje met S.S. Lantinga uit. Daarin gaf Lantinga de arbeider tips voor het tuinieren. Hij praatte hen bij over het onderhoud van de moestuin, het verwijderen van onkruid en het gebruik van de gieter en de sproeier. De aandacht voor natuur was dus praktisch dan wel informatief en voorlichtend van aard, zoals veel van de programma's in deze decennia. In 1931 werd een aantal uitzendingen gewijd aan ‘De verzorging van den hond.' Vanaf 1932 begon de omroep met uitzendingen die ‘speciaal gewijd zijn aan de belangen van het platteland.' Daarin was er aandacht voor de landbouwpolitiek en de gevolgen voor de boeren.


    De natuur kwam ook aan bod in de diverse uitzendingen over ‘reizen en trekken'. De VARA propageerde de vakantie in eigen land, en maakte onder andere reportages als ‘Bezie uw land goed', ‘Strandwandeling in Nederland' en ‘Geniet van de Utrechts-Hollandse plassennatuur.' Er was in deze jaren ook al aandacht voor natuurbescherming, bijvoorbeeld in een reportage waarin de presentator een wandeling maakte langs de terreinen van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten en in de lezing van C. van Rijsinge, ‘Houdt ge van natuurschoon, houdt dan de natuur schoon.' Eind jaren veertig startte de programmareeks Van zon en zomer, met diverse natuurgerelateerde thema's, zoals vrijetijdsbesteding in de natuur, natuurbescherming en de liefde voor het eigen land. Ook de praktische uurtjes van S.S. Lantinga kwamen nog steeds wekelijks voorbij onder de titel Voor de tuin, de boeren werden bediend met het programma Voor het platteland. Het populair-wetenschappelijke programma Tussen mens en nevelvlek had ook aandacht voor natuur en maakte in 1950 al een uitzending met als thema ‘Verandert ons klimaat?'

  • Vanaf 1952 maakte bioloog Fop I. Brouwer de tweewekelijkse rubriek Langs ongebaande wegen - Drs. Fop I. Brouwer neemt ons mee naar buiten. Ook bleef er aandacht voor de tuin, in Alles wat groeit en bloeit. Drie jaar later bracht de omroep al deze onderwerpen samen in de eerste langlopende natuurrubriek op de zondagochtend: Weer of geen Weer, dat in de winter Ijs en weder dienende heette. Bert Garthoff presenteerde, maakte reportages in de natuur en gaf tips voor de vrijetijdsbesteding, Gerrit Eerenberg verzorgde het weerbericht en Aad Bos de muziek. Fop I. Brouwer was ook weer van de partij. Hij hield elke week het praatje ‘Alles wat leeft en groeit en ons altijd weer boeit'. Weer of geen Weer groeide uit tot een van de meest succesvolle radio-programma's van de VARA en paste uitstekend binnen de traditie van natuurliefde binnen het socialisme. ‘Het milieu' bestond tot in de jaren zeventig niet als zodanig en de VARA maakte tot die tijd dus uitsluitend programma's waarin de natuur centraal stond. Toch was Garthoff een van de eerste presentatoren die tegen natuurvervuilers in het verweer kwam. Vanaf juni 1978 nam Vroege Vogels het stokje van Weer of geen Weer over. Het programma borduurde op dezelfde bevlogen wijze als de voorganger voort, ‘fluitende vogels, krakende takken, burlende edelherten, ruisende bomen en knisperend grind' afgewisseld met ‘demonstrerende milieumensen en ronkende vliegtuigmotoren.' Vanaf 1980 kreeg bioloog Midas Dekkers een gesproken column in Vroege Vogels. Zijn humoristische en soms spraakmakende kijk op mens en dier sloeg aan en in 1983 volgde het eigen programma Midas, over Mens, dier en natuur, dat vier seizoenen op televisie was.

  • Eind jaren tachtig kwam het milieu nadrukkelijk op de politieke agenda te staan. Dat verklaart de wens van het ministerie van VROM om het publieke bewustzijn op dit gebied te vergroten - de VARA kreeg subsidie om Vroege Vogels op televisie te brengen. Het leidde tot een programma met presentator Hanneke Kappen, dat vier seizoenen lang op televisie was. Tijdens het overleg met VROM opperde VARA-voorzitter Marcel van Dam het idee voor een milieukomedie. Dat werd Oppassen!!!: het ministerie gaf 180.000 gulden voor de pilot en 1,2 miljoen voor de ontwikkeling. Dat betekende dat het gezin Bol-Buys in de komedie niet uit plastic bekertjes dronk en dat opa Buys tijdens het boodschappen doen een plastic tasje afwees; hij kon zijn onbespoten groentes en biologisch vlees prima in een gewone tas vervoeren. Na verloop van tijd raakt het thema milieu in de serie meer naar de achtergrond. Naast een zusje op televisie sloeg het programma Vroege Vogels ook op andere manieren de vleugels uit, bijvoorbeeld met het Vroege Vogelsblad, de Natuurkalender en een actieve community op de website. De redactie zette acties op, zoals Bomen voor Koeien en de inzameling van ongebruikte mobiele telefoons.
    Ivo de Wijs, van 1985 tot 2005 presentator van Vroege Vogels, maakte in 1996 met regisseur Eric Blom de tiendelige serie Onverwachte Natuur over natuur op onverwachte plekken in Nederland. In de serie is ook aandacht voor bijzondere huisdieren. Met de wereldwijd gevoelde klimaatverandering staat milieu de laatste jaren weer volop in de belangstelling. In 2007 startte een nieuwe televisieversie van Vroege Vogels.

Overige thema's