Thema

Kennis en cultuur

  • De VARA is opgericht in de socialistische gedachte dat ook arbeiders recht hebben op volledige participatie in de cultuur. Emancipatie van de arbeiders (dat voor 1960 ook wel ‘verheffing' werd genoemd) zou onder andere kunnen gebeuren door hun kennis te verhogen en culturele uitingen (zoals muziek en kunst) voor hen toegankelijk te maken. De VARA bracht in de jaren dertig dus veel cursussen voor luisteraars, bijvoorbeeld over gezond koken (door P.J. Kers) of het zelf maken van kleren en zelf verbouwen van groenten. Voorts waren er vele lezingen en series praatjes die luisteraars informatie gaven over de politiek, de economie of de cultuur. Gerrit Jan Zwertbroek gaf een cursus over het socialisme en hij probeerde ook met het Instituut voor Arbeidersontwikkeling radiocursussen te organiseren. Piet Tiggers verzorgde cursussen over muziek en Martien Beversluis over literatuur. Arie Pleysier kwam met een langdurige lezingenserie Van Staat en Maatschappij. Om arbeiders een dure gang naar concertzalen te besparen bracht de VARA vele uitvoeringen van klassieke muziek. Het orkest van Hugo de Groot was daarin zeer actief. Na de oorlog werd deze lijn voortgezet met vele speciale uitzendingen over klassieke muziek, onder andere Het Puik van Zoeten Kelen door Hans Kerkhoff. Voor de kunstinformatie was er het onovertroffen magazine Artistieke Staalkaart van Rutger Schoute en Max Dendermonde.

  • De jaren zestig begonnen met de belangrijkste poging die de VARA aan het culturele leven zou wijden: in 1961 ging De Matinee op de Vrije Zaterdag van start met concerten vanuit het Concertgebouw in Amsterdam. De series zouden onder Hans Kerkhoff, Kees Hillen en Jan Zekveld tot grote artistieke hoogten stijgen, maar het is de vraag of de reeks het concertbezoek door arbeiders heeft gestimuleerd. Volgens Kerkhoff ‘laat een arbeider zich niet verheffen'. Op kennisgebied bleef de VARA pogingen doen om moeilijke informatie op een gemakkelijk toegankelijke manier te brengen. Dat kon door een populair-wetenschappelijke zoals De Jonge Onderzoekers, maar ook door de kennisquiz. Door het aantrekkelijke competitie-element in een quiz werden kijkers gestimuleerd om zelf mee te doen met het etaleren van kennis (zoals bij Weet wel wat je waagt en Per Seconde Wijzer) en de vaardigheid om informatie op te zoeken (zoals bij Twee voor Twaalf).

  • In de jaren tachtig en negentig krijgen informatieve en amuserende programma's meer aandacht bij de VARA. De kennisquiz wordt na een kortstondige onderbreking in de jaren tachtig, toch weer een speerpunt in het programmabeleid, ondanks dat een aantal spelletjes niet behouden kunnen blijven, zoals Lingo en Tien voor Taal. Op het culturele vlak blijft de traditie aanvankelijk behouden met programma's zoals Zout in de Pap en Ophef & Vertier, maar dat laatste programma's moet ophouden omdat er in de nieuwe programmering geen ruimte voor is. Beter behouden blijft de traditie om wetenschap op een populaire manier aan het volk te brengen. Jules Unlimited kent een groot aantal succesvolle seizoenen. De pogingen die erin worden gewaagd om ingewikkelde zaken op een voor jongeren aantrekkelijke en aanschouwelijke manier uit te leggen spreekt aan. In zekere zin kan Faktor Giel als een opvolger daarvan worden gezien, hoewel dat programma veel meer draait om de beproevingen die Giel Beelen kan doorstaan. Nieuwslicht pakt de draad van populaire wetenschapsinformatie op een veel minder spectaculaire manier op. Op het gebied van kunst en cultuur biedt de VARA-radio nog het cabaretprogramma Circus Jeroen Bosch en op de klassieke muziekzender Pianistenuur. Een symbolisch drama is de door de publieke omroep afgedwongen overgang in 2002 van De Matinee naar NPS, AVRO en TROS. Een vlaggenschip van het ‘verheffingsideaal' komt daardoor buiten de VARA te staan.

Overige thema's