Thema

Politiek en gezag

  • Van de oprichting tot in de jaren zestig verbond de VARA zich met de moderne, sociaaldemocratische arbeidersbeweging. Die was tot aan de regeringsdeelname van de SDAP in 1939 zeer kritisch over het gezag van de zittende politiek. De VARA liet zich dus kritisch uit over het beleid van de liberaal-confessionele kabinetten van De Geer en Colijn, die men verweet te handelen tegen het belang van de arbeiders. In dat kader riep men ook geregeld op tot strijd, hetzij in gesproken woord hetzij in strijdliederen, die iedere morgen en avond te horen waren. In hoorspelen, zoals Frank van Wezels Roemruchte Jaren van A.M. de Jong, zette de VARA zich af tegen de militaristische discipline die in het leger werd van soldaten werd geëist. Vooral na 1933 stuitte die bekritisering van het gezag op strenge censuurmaatregelen. In oktober 1933 werd bijvoorbeeld het 'De Internationale' plus een groot aantal andere strijdliederen verboden voor de radio. Dat maakte kritiek op anderen, zoals de NSB en de nazi's in Duitsland, moeilijk, zo niet onmogelijk. De VARA ging zich dan ook concentreren op propagering van de eigen opvattingen, bijvoorbeeld in de vele uitzendingen die na 1935 aan de promotie van het Plan van de Arbeid werden gemaakt.

  • De regeringsdeelname van de SDAP voor de oorlog en van de PvdA na 1946 deed de scherpe houding tegenover het gezag verdwijnen. De VARA werd een steunpilaar voor de rooms-rode coalities en vermeed kritiek zoveel mogelijk. Toen in 1954 Wim Kan in zijn eerste Nieuwjaarsconference grapjes over en kritiek op de PvdA gaf, had de partij daar grote moeite mee. De VARA liet het toe. In de jaren zestig stond een nieuwe generatie programmamakers op die veel kritischer wilde zijn dan de programmaleiding. In het satirische Zo is het toevallig ook nog eens een keer werden allerlei heilige huisjes, zoals de monarchie, het leger en het geloof bekritiseerd. In het radioprogramma Uitlaat, maar ook bij de radioactualiteiten en documentaires kwamen kritische geluiden van vooral de jeugd naar voren. Achter het Nieuws blonk uit in het kritisch ondervragen van autoriteiten, maar ook in het volgen van een eigen agenda met nieuws dat autoriteiten soms slecht uitkwam. Een stap verder gingen radicale journalisten die omroep wilden gebruiken om misstanden te onthullen of achtergestelde groepen een stem te geven. In Van Onderen kregen kritische arbeiders een podium om hun klassenbewustzijn te ventileren, in Hoor Haar kregen feministen van allerlei slag een eigen podium. Radicale journalisten begonnen verslag te doen van bevrijdingsbewegingen in de Derde Wereld en actiegroepen in Nederland. De commotie over Alternatieve Koninginnedag op 30 april 1980 kwam die kritische en soms participerende journalistiek onder vuur te liggen.

  • In de jaren na 1985 werd de VARA vooral gekenmerkt door een sterk geprofessionaliseerde journalistiek waarin het innemen van een uitgesproken standpunt niet op de eerste plaats kwam. Dat werd bevorderd door een fusie van Achter het Nieuws en NOS-Laat tot NOVA. In dat programma werd alle politiek kritisch gevolgd, niet per definitie alleen de politieke vijanden. Blijvend was de onderzoeksjournalistiek die niet zozeer in documentairevorm werd gegoten, maar een plaats kreeg in de achtergrondrubriek Zembla, die verschillende misstanden en schandalen aan het licht bracht. De kritische benadering van autoriteit verschoof deels naar het cabaret dat een bloeiperiode doormaakte en ook televisievormen kreeg zoals Kopspijkers. Daarin werden politici, maar ook het koningshuis gepersifleerd.

Overige thema's